Yapıların ve elektrik tesislerinin güvenli şekilde çalışabilmesi için yalnızca kaliteli elektrik ekipmanlarının kullanılması yeterli değildir. Elektrik sistemlerinin dış etkenlere karşı korunması, düzenli olarak kontrol edilmesi ve mevcut durumunun teknik ölçümlerle doğrulanması da büyük önem taşır. Özellikle yıldırım düşmesi sonucu oluşabilecek yüksek gerilim ve akım darbeleri, elektrik tesisatlarında ciddi hasarlara neden olabilir. Bu nedenle yıldırımdan korunma sistemlerinin belirli aralıklarla incelenmesi, ölçülmesi ve kayıt altına alınması gerekir. Yapılan kontroller hem can ve mal güvenliği açısından hem de tesisin elektriksel sürekliliğinin korunması bakımından önemli bir yere sahiptir.
Yıldırımdan korunma sistemleri, yapının bulunduğu bölge, binanın kullanım amacı, yüksekliği, elektrik altyapısı ve çevresindeki yapıların özellikleri dikkate alınarak değerlendirilir. Bir paratoner veya yıldırımlık sisteminin yalnızca binanın üzerine monte edilmiş olması, sistemin görevini eksiksiz yaptığı anlamına gelmez. Sistemin topraklama bağlantılarının, iletkenlerinin, bağlantı noktalarının ve diğer bileşenlerinin de teknik açıdan uygun durumda olması gerekir. Zaman içerisinde meydana gelen korozyon, bağlantı gevşemeleri, mekanik hasarlar ve topraklama değerlerindeki değişimler sistemin performansını olumsuz etkileyebilir.
Bu noktada Yıldırımlık ölçümü önemli bir kontrol aşaması olarak öne çıkar. Ölçüm sırasında sistemin topraklama bağlantısı ve yıldırımdan korunma amacıyla oluşturulan iletken yolları değerlendirilir. Kullanılan ölçüm yönteminin tesisin yapısına uygun olması ve ölçümlerin yetkin kişiler tarafından gerçekleştirilmesi gerekir. Elde edilen değerler yalnızca bir sayı olarak değerlendirilmemeli, sistemin genel yapısı ve mevcut teknik koşullarıyla birlikte ele alınmalıdır.
Yıldırımın meydana getirdiği enerji çok kısa sürede büyük bir elektriksel etki oluşturabildiğinden, yıldırımdan korunma sistemlerinin sürekliliği kritik bir konudur. Sistemde bulunan iletkenlerden topraklama elektrotlarına kadar bütün parçaların birbirleriyle uyumlu çalışması beklenir. Bir bağlantı noktasındaki kopukluk veya yüksek direnç, yıldırım akımının güvenli şekilde toprağa aktarılmasını zorlaştırabilir. Bu nedenle yapılan incelemelerde yalnızca dışarıdan görülen ekipmanların kontrol edilmesi yeterli değildir. Sistem bir bütün olarak değerlendirilmelidir.
Ölçüm işlemlerinden sonra elde edilen sonuçların düzenli biçimde belgelenmesi de en az ölçüm kadar önemlidir. İşletmeler açısından teknik raporlar, tesisin geçmiş durumuyla güncel durumunu karşılaştırma imkânı sağlar. Böylece daha önce yapılan ölçümlerde görülen değerlerle yeni ölçüm sonuçları karşılaştırılarak sistemde zaman içerisinde meydana gelen değişiklikler takip edilebilir. Özellikle büyük fabrikalar, üretim tesisleri, hastaneler, okullar, alışveriş merkezleri ve yüksek katlı yapılarda bu kayıtların düzenli tutulması bakım ve denetim süreçlerini kolaylaştırır.
Yıldırımlık raporu bu açıdan teknik durumun kayıt altına alınmasına yardımcı olan önemli belgelerden biridir. Raporda yapılan ölçümlerin sonuçları, sistemin değerlendirilmesi ve gerekli görülen teknik bilgiler yer alabilir. Raporun anlaşılır, doğru ve ölçüm sonuçlarını gerçeğe uygun şekilde yansıtması gerekir. Böylece tesis yöneticileri veya işletme sorumluları, yıldırımdan korunma sisteminin mevcut durumu hakkında daha net bilgi sahibi olabilir.
Yıldırımlık sistemlerinin kontrolünde dikkat edilmesi gereken bazı temel noktalar bulunur. Bunlar genel olarak şu şekilde sıralanabilir:
- Topraklama bağlantılarının fiziksel durumu incelenmelidir.
- İletkenlerde kopma, deformasyon veya korozyon olup olmadığı kontrol edilmelidir.
- Bağlantı noktalarının sağlamlığı değerlendirilmelidir.
- Topraklama ölçümleri uygun yöntem ve cihazlarla gerçekleştirilmelidir.
- Ölçüm sonuçları teknik olarak değerlendirilerek kayıt altına alınmalıdır.
- Sistemde tespit edilen eksiklikler giderildikten sonra gerekli kontroller tekrarlanmalıdır.
- Önceki raporlar ile yeni ölçüm sonuçları karşılaştırılmalıdır.
Yıldırımdan korunma konusu yalnızca paratoner veya yıldırımlık sisteminden ibaret değildir. Binanın genel elektrik tesisatı, topraklama sistemi ve hassas elektronik cihazların korunması da birlikte düşünülmelidir. Günümüzde işletmelerin kullandığı otomasyon sistemleri, bilgisayar altyapıları, güvenlik sistemleri, üretim makineleri ve haberleşme cihazları elektriksel darbelere karşı hassas olabilir. Yıldırım kaynaklı aşırı gerilimler doğrudan bir hasara yol açmasa bile ekipmanların kullanım ömrünü azaltabilir veya beklenmedik arızalara neden olabilir. Bu nedenle yıldırımdan korunma sistemi ile diğer elektriksel güvenlik önlemleri arasında uyum bulunması önemlidir.
Topraklama sisteminin durumu da bu süreçte özel bir yere sahiptir. Topraklama, elektriksel kaçakların ve belirli arıza durumlarının güvenli şekilde uzaklaştırılmasına yardımcı olurken yıldırımdan korunma sisteminin de önemli bileşenlerinden birini oluşturur. Ancak topraklama sisteminin uygunluğunu yalnızca tek bir ölçüm sonucu üzerinden değerlendirmek doğru değildir. Tesisin elektriksel yapısı, kullanılan topraklama düzeni, bağlantıların sürekliliği ve sistemin fiziksel koşulları birlikte incelenmelidir.
Bunun yanında elektrik tesisatının genel uygunluğu da düzenli olarak kontrol edilmelidir. Yıldırımdan korunma sisteminin iyi durumda olması, binadaki diğer elektriksel uygulamaların otomatik olarak uygun olduğu anlamına gelmez. Panolar, kablolar, koruma elemanları, kaçak akım koruma düzenleri ve diğer tesisat bileşenleri de kendi teknik gereklilikleri kapsamında değerlendirilmelidir. Bu nedenle kapsamlı bir elektriksel kontrol sürecinde yıldırımdan korunma, topraklama ve iç elektrik tesisatı birbirinden bağımsız düşünülmemelidir.
Bu kapsamda Elektrik tesisat uygunluk raporu tesisin elektriksel durumunun değerlendirilmesi açısından önemli bir belge niteliği taşıyabilir. Böyle bir rapor, mevcut elektrik tesisatının incelenmesi ve tespit edilen durumların kayıt altına alınması açısından işletmelere yol gösterir. Özellikle faaliyetlerin elektrik enerjisine doğrudan bağlı olduğu işletmelerde, tesisatın düzenli şekilde kontrol edilmesi olası risklerin erken fark edilmesine katkı sağlayabilir.
Elektrik tesisatlarında meydana gelen sorunların bir bölümü ilk bakışta fark edilmeyebilir. Kabloların zamanla yıpranması, bağlantıların gevşemesi, panolarda ısınma meydana gelmesi veya koruma ekipmanlarının görevini gerektiği gibi yerine getirmemesi çeşitli riskler oluşturabilir. Düzenli teknik kontroller sayesinde bu tür durumların daha erken tespit edilmesi mümkün olur. Böylece plansız arızaların, üretim duruşlarının ve daha büyük elektriksel problemlerin önüne geçilmesi hedeflenebilir.
Ölçüm ve raporlama çalışmalarının bir başka faydası da bakım planlarının daha sağlıklı hazırlanabilmesidir. Bir tesisin elektrik altyapısı tek seferlik bir uygulama olarak değerlendirilmemelidir. Bina kullanım şartları, makine parkı, elektrik yükleri ve çevresel koşullar zaman içerisinde değişebilir. Buna bağlı olarak elektrik sistemlerinin de belirli aralıklarla yeniden değerlendirilmesi gerekir. Özellikle uzun yıllardır kullanılan tesislerde eski ölçüm sonuçlarının yeni sonuçlarla karşılaştırılması önemli bilgiler sunabilir.
Bu süreçte ölçüm cihazlarının teknik özellikleri kadar ölçümü gerçekleştiren kişinin deneyimi de önem taşır. Her tesis aynı fiziksel özelliklere sahip olmadığı için kullanılacak yöntem, saha koşulları dikkate alınarak belirlenmelidir. Ölçüm sırasında güvenlik kurallarına uyulması, gerekli kişisel koruyucu ekipmanların kullanılması ve elektriksel tehlikelere karşı uygun çalışma prosedürlerinin uygulanması gerekir. Teknik raporların hazırlanmasında da ölçüm sonuçlarının açık şekilde ifade edilmesi, tesisin genel durumu hakkında anlaşılır bilgiler verilmesi beklenir.
Büyük ölçekli tesislerde yıldırımdan korunma sistemlerinin kontrolü daha kapsamlı bir çalışma gerektirebilir. Fabrikalarda yüksek gerilim hatları, trafo merkezleri, jeneratörler, beton köşkler, iç tesisatlar ve çeşitli elektriksel sistemler aynı saha içerisinde bulunabilir. Böyle alanlarda tek bir ekipmanın kontrolü yerine bütün elektrik altyapısının birbiriyle ilişkisi değerlendirilmelidir. Özellikle üretim faaliyetlerinin devam ettiği işletmelerde elektrik kaynaklı bir arızanın maliyeti yalnızca ekipman hasarıyla sınırlı kalmayabilir. Üretim kaybı ve iş süreçlerindeki aksama da önemli sonuçlar doğurabilir.
Tam da bu noktada teknik deneyim, ölçüm altyapısı ve saha bilgisi önem kazanmaya başlar. Elektrik sistemleri konusunda uzun yıllardır hizmet veren Alteksan Mühendislik İnşaat Sanayi ve Ticaret Limited Şirketi, mühendislik ve elektrik uygulamaları alanındaki tecrübesiyle bu tür çalışmalara çözüm üretmeyi amaçlamaktadır. Firma, 1991 yılında kurulmuş olup uzman kadrosu ve teknolojik donanımıyla farklı ölçekteki tesislere yönelik elektriksel çözümler sunmaktadır.
Merkezi İstanbul’da bulunan Alteksan, bugüne kadar birçok büyük fabrikanın yüksek gerilim nakil hattı, trafo merkezi, beton köşk, jeneratör, iç tesisat, proje, topraklama tesisatı ve paratoner tesisatı çalışmalarında görev almıştır. Bunun yanında sorumlu mühendislik, danışmanlık ve yüksek gerilim işletmenliği gibi alanlarda da hizmet vermektedir. Fabrika, bina, toplu konut, hastane, okul, iş merkezi ve alışveriş merkezi gibi farklı kullanım amaçlarına sahip tesislerde A.G, Y.G ve zayıf akım sistemlerinin projelendirilmesi ve anahtar teslim kuruluşuna yönelik çalışmalar gerçekleştirmektedir.
Alteksan’ın yaklaşımında yalnızca bir elektriksel uygulamanın gerçekleştirilmesi değil, tesisin ihtiyaçlarının doğru analiz edilmesi de önem taşımaktadır. Elektrik enerjisinin daha sağlıklı, temiz ve güvenli şekilde kullanılması; üretimin daha sorunsuz ilerlemesine ve zaman kayıplarının azaltılmasına katkı sağlayabilir. Bu doğrultuda mühendislik ve müşavirlik hizmetleriyle bilgi birikimini projelere aktarmayı hedefleyen firma, gerekli teknik ekipman ve saha deneyimini birlikte kullanmaktadır.
